Nieuws

Bang voor de robots? Nergens voor nodig.

Initiate
Geschreven op 14 juli 2017

Bijna de helft van onze banen gaat in de komende tien tot twintig jaar verdwijnen door robotisering. Zegt men. Robert Went, auteur van het boek De Robot De Baas en lid van de WRR, ziet het lang niet zo somber in. ‘Hoe langer ik met deze materie bezig ben, hoe meer relaxed ik erover denk.’ Een verslag van zijn presentatie tijdens de Ronde Tafel Robotisering in Utrecht.

‘Als het over robotisering en de toekomst van werk gaat, duikt vroeg of laat het percentage 47% op’, vertelt Robert Went ergens tijdens zijn presentatie. ‘Dat getal vindt zijn oorsprong in een – naar mijn mening slechte – studie van de Britse wetenschappers Carl Frey en Michael Osborne uit 2013. Zij stellen daarin dat in de komende één of twee decennia die beroemde 47% aan banen zal verdwijnen. Dat is zo’n exact percentage over zo’n lange periode dat je daar alleen al om die reden twijfels bij moet hebben. De wereld ontwikkelt zich veel te snel om over zo’n tijdsbestek zo specifiek te kunnen. Maar het kan nog opmerkelijker. Er is een studie die naar Nederland heeft gekeken en die kwam voor dezelfde periode uit op 48,5%. Geen 48,4% of 48,6%. Nee, 48,5%.’ Deze zeer relativerende toon kenmerkt het verhaal dat de econoom en adviseur van het Kabinet in Utrecht hield. Zijn presentatie is gebaseerd op zijn boek De Robot De Baas dat mede door Robert Went is geschreven door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. ‘We zoomen in deze studies in op twee grote trends die samenhangen met de globalisering: robotisering en flexibilisering van de arbeidsmarkt. We zien dat arbeid overal ter wereld veel meer hybride wordt. Zo kennen we inmiddels het fenomeen van de “job-slashers”, de mensen die naast hun “echte” baan nog andere werkzaamheden verrichten. Als je naar de gevolgen van deze trends gaat kijken, kun je je richten op drie elementen: kansen, risico’s en ongelijkheden. De eerste twee hebben we nu behoorlijk in het vizier, de derde ligt een stuk lastiger. We weten dat alle Noord-Europese landen worstelen met het dilemma van mensen met afstand tot arbeidsmarkt en welke specifieke gevolgen de robotisering en flexibilisering voor hen hebben. Eigenlijk zitten alle overheden rond deze kwestie met de handen in het haar. We laten deze specifieke groep hier even buiten beschouwing en kijken vooral naar het overgrote deel van de arbeidsmarkt: de “gewone” banen en wat daarmee in de toekomst staat te gebeuren.’

Banen versus taken
Voor Robert Went is één element van wezenlijk belang om iets zinnigs te kunnen zeggen over de gevolgen van robotisering voor de toekomst van het werk en de arbeidsbevolking. ‘Het is essentieel om in te zien dat banen bundels van taken zijn. Ik, als econoom en adviseur, doe van alles: schrijven, overleggen, Powerpointpresentaties maken, factureren, deze presentatie verzorgen. Bij vrijwel alle banen zijn meer of minder deeltaken te automatiseren. De kans echter dat iemands volledige baan – dus werkelijk àlle taken – worden overgenomen door een robot is niet zo heel groot. In een recente studie komen OESO en McKinsey uit op zo’n 9% van de banen die vrijwel helemaal te automatiseren zijn. Zij stellen dat in toekomst de mogelijk zo’n 5% van de banen echt helemaal verdwijnt. Dat zijn al veel geruststellender cijfers. Sterker nog: sinds 2013 is het aantal banen wereldwijd toegenomen. Natuurlijk komen we uit een recessie, maar toch. En: er komen nieuwe banen en taken bij die we nu nog niet kennen. Een belangrijke constatering die we nu al met zekerheid kunnen doen, is: niet alles is robotiseerbaar. Dat laten inmiddels meerdere studies en praktijkcases zien. Met nieuwe taken van robots komen er zeker weer banen bij. Maar dan anders. Mercedes komt voor een deel terug van de robotisering, want je kunt er maar tot op zekere hoogte maatwerkauto’s mee produceren. Mensen zijn daar beter in. Lees het boek Humans Are Underrated er maar eens op na. Mensen kunnen iets wat computers zeker voorlopig niet kunnen: emotie en empathie tonen, volstrekte creativiteit laten zien, vragen stellen in plaats van beantwoorden geven. Het domste wat een organisaties of bedrijf dan ook kan doen, is automatiseren om te bezuinigen. Dan mis je menselijke input. Je komt vast te zitten in technologie, bent vroeg of laat niet wendbaar meer. De sleutel ligt in een slimme combinatie van mensen en robots. Alles waar mensen goed in zijn, zijn robots slecht in. En omgekeerd. Robots zijn heel goed in patronen herkennen zonder moe te worden, maar slecht in verliefd worden. Wat  er goed blijkt te werken: laat robots taken overnemen en vraag mensen wat ze willen doen in de tijd die ze daardoor vrij krijgen. Je trekt zo je organisatie naar een heel ander niveau.’

Tegenbeweging
Robert Went ziet het besef dat volledige automatisering en robotisering ook niet de Heilige Graal is, steeds sterker opkomen. ‘Al sinds de jaren ’50 heb je in de disussie over robotisering een soort tweestammenstrijd. Er is een stroming die ervan uitgaat dat machines de mens gaan vervangen. Er is ook een stroming die beweert dat mens en machine samen méér zijn. En voor dat laatste is veel te zeggen. We zien een revival van de persoonlijke service. Een bedrijf als CoolBlue gaat ineens fysieke winkels openen. Boekhandels hebben zichzelf opnieuw uitgevonden en bieden diensten en beleving die niet te automatiseren zijn. Deze stroming gaat ervan uit dat de inzet van technologie een keuze is en geen natuurverschijnsel dat ons overkomt. Volgens de gedachte van mens plus machine is méér komen er niet alleen meer banen bij, maar die worden voor een belangrijk deel ook nog eens leuker. Die optimale combinatie van mensenwerk en robotisering komt niet vanzelf, daar zullen we wel aan moeten werken. We moeten beseffen dat, zoals de Wereldbank in 2016 opmerkte, we digitale investeringen nodig hebben analoge componenten nodig om ervoor te zorgen dat iedereen ervan profiteert.’

Uitzendbureau voor robots?
‘Al met al ben ik dus veel minder somber of negatief over de inzet van robots en automatisering dan ik enige tijd geleden was,’ vervolgt Robert Went. ‘Er zijn verschillende reden om wèl met robots te gaan werken, op een “responsible” manier. Zo zijn er niet genoeg robots, er is nog veel zwaar en saai werk dat je kunt vervangen door werk met nieuwe activiteiten. We moeten dan ook goed nadenken over hoe we het dilemma van de “first mover disadavantage” wegnemen. Er zijn bedrijven waar robots heel goed saai en repeterend werk kunnen overnemen, zodat we mensen leukere en betere banen te bieden hebben. Dat vergt alleen flinke investeringen. De innovators dragen vaak het grootste risico en de afwachtende bedrijven gaan er later met de voordelen en leereffecten vandoor. Een uitzendbureau voor robots kan dat dilemma omzeilen. Bedrijven maken kennis met robots zonder de hoge initiële investering. Een mooi idee, naar mijn mening.’

Ongelijkheid en verdeling
Aan het begin van zijn betoog stipte Robert Went al aan dat de relatie tussen robotisering en mensen met afstand tot de arbeidsmarkt geheel anders ligt dan die voor mensen die nu wèl aan baan hebben. Het verschil tussen de ‘have’ en ‘have not’ dreigt alleen maar groter te worden. ‘Robotisering zal zeker nieuwe of nog meer ongelijkheid met zich meebrengen. Aan de bovenkant van de markt zien we banen ontstaan met veel toegevoegde waarde, een elite. Er komen aan de onderkant wel meer banen, maar die zijn niet heel uitdagend en dus niet heel lucratief. Niet voor niets wordt er wel nagedacht over een dividend voor robots, om die gevolgen op te vangen. Zeker overheden moeten gaan nadenken over wat te doen met de verliezers. En we moeten ons realiseren dat veel ontwikkelingen nu wel erg technologie- en aanbodgedreven zijn. Naar mijn mening zouden oplossingen veel meer moeten komen vanuit de vraag: wat willen mensen, waarmee gaan ze ook echt aan de slag? Er moet zeker ook nagedacht worden over de gedachte achter bepaalde technologische oplossingen. Met techniek alleen kom je er niet, zoals ik al eerder aangaf. Een mooi voorbeeld daarvan is een soort wekker die werd ontwikkeld voor oudere alleenstaanden die steeds vergaten hun medicijnen in te nemen. De oplossing werd niet of nauwelijks gebruikt. Je moet dus ook anderen bij technologische oplossingen betrekken, wil je ze omarmd krijgen. Daar zouden designers mogelijk een rol bij kunnen spelen.’

 

Download hier de presentatie van Robert Went.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *